Xã Thuận Hòa hiện có 8 thôn với 6 dân tộc cùng sinh sống, gồm Tày, Dao, Mông, Bố Y, Hoa (Hán) và một số dân tộc khác. Trong đó, đồng bào Mông chiếm khoảng 51,7% dân số, người Tày chiếm trên 22%. Giữa những bản làng nép mình dưới chân núi đá, nơi màu xanh của rừng nối dài trên những triền nương, những giá trị văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ bằng những việc làm bình dị trong đời sống hằng ngày.
Những bộ trang phục truyền thống góp phần làm nên sắc màu văn hóa đa dạng của các dân tộc ở xã Thuận Hòa.
Giữ từng đường kim, mũi chỉ
Trong căn phòng nhỏ chưa đầy 40m², giữa những cuộn vải, mảnh vải đủ màu sắc và tiếng máy khâu đều đều, chị Vàng Thị Thủy, 21 tuổi, lặng lẽ với công việc đã gắn bó suốt 3 năm qua. Trước mặt chị là những mảnh vải còn rời rạc. Mỗi mảnh mang một màu sắc, một vị trí riêng. Qua đôi tay chị Thủy, chúng lần lượt được đo, cắt, sắp xếp rồi ghép nối. Từng chút một, những mảnh vải rời rạc dần kết thành một bộ trang phục mang đậm sắc màu và dáng hình của dân tộc Mông. Đôi tay chị thoăn thoắt bên chiếc máy khâu. Mũi kim đi qua lớp vải, nối từng mảnh nhỏ thành một tổng thể hài hòa. Mỗi khi hoàn thành một đường may, chị lại dừng tay, đưa mắt kiểm tra từng đường viền, chỉnh lại mảng màu, vuốt phẳng nếp vải. Công việc ấy đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ. Bởi một bộ trang phục đẹp không chỉ nằm ở màu sắc bắt mắt mà còn ở sự cân đối của từng chi tiết. Mỗi màu vải được lựa chọn, mỗi mảnh vải được đặt đúng vị trí, mỗi đường may được chăm chút đều góp phần tạo nên vẻ đẹp riêng của trang phục Mông.
Từ những mảnh vải rời rạc, qua đôi tay chị Vàng Thị Thủy, những bộ trang phục Mông dần thành hình, mang theo sắc màu và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đằng sau một bộ trang phục hoàn chỉnh là những giờ làm việc lặng thầm. Có đường may chưa ưng ý phải tháo ra làm lại. Có mảnh vải phải cân nhắc nhiều lần mới tìm được vị trí phù hợp. Những bộ trang phục cầu kỳ có khi mất vài tháng mới hoàn thiện, từ khâu chọn vải, phối màu, đo, cắt, ghép đến may hoàn chỉnh. Những bộ trang phục hoàn thiện có giá vài triệu đồng. Nhưng phía sau giá trị ấy là rất nhiều thời gian, công sức và sự tỉ mỉ của người làm nghề. Bởi với những người như chị Thủy, đó không chỉ là một công việc để mưu sinh. Mỗi bộ trang phục còn chứa đựng một phần ký ức, một cách nhìn về cái đẹp và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Tình yêu với những đường kim, mũi chỉ đến với chị Thủy từ những ngày còn thơ bé. Bên mẹ, chị bắt đầu làm quen với việc thêu thùa, với những mảnh vải và những công việc gắn liền với đời sống của người phụ nữ Mông. Những điều tưởng như bình dị ấy theo chị lớn lên, trở thành nền tảng để chị tiếp tục gắn bó với nghề. Trong những năm học phổ thông, chị vừa học văn hóa, vừa theo học nghề tại Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Vị Xuyên. Nếu những bài học từ mẹ giúp chị hiểu và yêu hơn những giá trị văn hóa của dân tộc mình thì quá trình học nghề giúp đôi tay chị trở nên thành thạo hơn.
Chị Vàng Thị Thủy giới thiệu những bộ trang phục Mông do chính mình cắt, may và hoàn thiện. Mỗi sản phẩm là sự kết hợp của sắc màu, họa tiết và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
“Em được mẹ dạy thêu thùa từ khi còn nhỏ nên đã quen với những đường kim, mũi chỉ và trang phục truyền thống của dân tộc mình. Sau này, em vừa học văn hóa, vừa học nghề tại Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Vị Xuyên. Nhờ vậy, em có thể tự mình cắt, may và hoàn thiện những bộ trang phục của người Mông. Mỗi bộ trang phục đều phải làm rất tỉ mỉ, có những bộ cầu kỳ mất vài tháng mới hoàn thành. Với em, may trang phục không chỉ là một nghề để kiếm sống mà còn là cách giữ gìn những gì mẹ đã dạy và văn hóa của dân tộc mình”, chị Thủy chia sẻ.
Chị Vàng Thị Thủy sắp xếp những bộ trang phục Mông do mình may, giữa không gian ngập tràn sắc màu và họa tiết truyền thống.
Là người Mông, chị Thủy hiểu rằng trang phục không chỉ đơn giản là thứ để mặc. Trong mỗi màu sắc, kiểu dáng và cách phối hợp các mảnh vải đều có những nét riêng gắn với đời sống, phong tục và văn hóa của dân tộc. Vì thế, khi làm ra một bộ trang phục, chị không chỉ chú ý đến vẻ đẹp bên ngoài mà còn cố gắng giữ lại những nét đặc trưng vốn có. Mỗi đường kim, mũi chỉ vì thế không chỉ nối những mảnh vải lại với nhau, mà còn nối quá khứ với hiện tại, nối lời dạy của người mẹ với đôi tay của người con, nối những giá trị được trao truyền với đời sống hôm nay. Những bộ trang phục ấy, sau khi hoàn thiện, sẽ được mặc lên người trong những ngày lễ, Tết, cưới hỏi hay các sự kiện văn hóa. Khi ấy, những sắc màu văn hóa không còn nằm yên trong căn phòng nhỏ, mà bước ra đời sống, hiện diện trong từng bản làng, trên mỗi con đường và trong những cuộc gặp gỡ của người dân vùng cao.
Giữa những bộ trang phục rực rỡ sắc màu, chị Vàng Thị Thủy tỉ mỉ chỉnh sửa trang phục cho người mua, để mỗi bộ quần áo truyền thống vừa vặn và đẹp hơn khi đến với người mặc.
“Tôi thích mặc trang phục truyền thống của dân tộc mình, nhất là vào những dịp lễ, Tết, cưới hỏi hoặc các sự kiện văn hóa. Mỗi bộ trang phục được làm rất công phu, nhiều chi tiết phải mất nhiều thời gian mới hoàn thiện nên khi mặc lên người, tôi cảm nhận được sự kỳ công của người làm ra nó. Với tôi, mặc trang phục truyền thống không chỉ là giữ một nét đẹp của dân tộc mà còn là cách để thế hệ trẻ chúng tôi tiếp tục gìn giữ văn hóa của cha ông”, chị Giàng Thị Kía, thôn Lũng Pù, chia sẻ.
Giữ lại sắc chàm người Tày
Bên chiếc máy khâu, chị Thượng Thị Dần lặng lẽ giữ lại sắc chàm và những nét riêng trong trang phục truyền thống của người Tày.
Nếu trang phục Mông gây ấn tượng bởi những mảng màu rực rỡ, họa tiết phong phú thì trang phục truyền thống của người Tày lại mang một vẻ đẹp trầm lắng, nền nã. Sắc chàm, màu chủ đạo trong trang phục truyền thống, được tạo nên từ những nguyên liệu tự nhiên qua nhiều công đoạn để màu ngấm sâu vào từng thớ vải. Không rực rỡ, không phô trương, sắc chàm mang vẻ đẹp bền bỉ, lắng sâu, như chính sự kín đáo và dịu dàng của người phụ nữ Tày. Một bộ trang phục truyền thống thường gồm khăn, áo, dây lưng, váy, giày và không thể thiếu chiếc vòng cổ bạc bản lớn điểm nhấn tạo nên vẻ đẹp riêng.
Chị Thượng Thị Dần cắt, chỉnh từng mảnh vải, bên cạnh những bộ trang phục truyền thống của người Tày được hoàn thiện và trưng bày trong không gian làm nghề.
Ở thôn Bản Mịch, chị Thượng Thị Dần vẫn miệt mài với công việc ấy. Bên những mảnh vải mang sắc chàm đặc trưng, chị kiên nhẫn gìn giữ từng nét đẹp trong trang phục truyền thống của người Tày. Trước đây, trang phục của người Tày chủ yếu sử dụng màu đen và sắc chàm. Ngày nay, để phù hợp hơn với cuộc sống hiện đại và nhu cầu của người sử dụng, một số bộ trang phục được điểm thêm họa tiết, màu sắc. Tuy nhiên, những nét cốt lõi trong kiểu dáng, cách tạo hình và tinh thần của trang phục Tày vẫn được gìn giữ. Niềm đam mê với trang phục truyền thống đến với chị Dần từ những năm tháng còn nhỏ. Khi ấy, bên mẹ và các bác, chị bắt đầu làm quen với những mảnh vải, những đường may và các công đoạn tạo nên trang phục của người Tày.
Trang phục truyền thống của người Tày được trao truyền qua nhiều thế hệ, từ những người lớn tuổi đến các em nhỏ trong gia đình.
Những bài học đầu tiên không đến từ sách vở mà được truyền lại qua những buổi ngồi bên nhau, qua lời chỉ dẫn của mẹ, kinh nghiệm của các bác và sự kiên nhẫn của đôi tay. Từ những điều giản dị ấy, tình yêu với trang phục truyền thống lớn dần theo năm tháng. Mỗi mảnh vải, mỗi đường may không chỉ gắn với một bộ trang phục mà còn gợi nhắc chị về gia đình, về những người đã trao truyền cho mình tình yêu và cách gìn giữ nét đẹp của dân tộc.
“Ngay từ nhỏ, tôi đã được mẹ và các bác dạy làm trang phục truyền thống. Tôi yêu thích công việc này và luôn mong muốn những giá trị văn hóa của dân tộc mình được gìn giữ, truyền lại cho thế hệ sau”, chị Thượng Thị Dần, thôn Bản Mịch, chia sẻ.
Người phụ nữ dân tộc Tày trong trang phục truyền thống, góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Với chị Dần, trang phục truyền thống có thể được điều chỉnh để phù hợp hơn với cuộc sống hôm nay, nhưng những nét riêng làm nên bản sắc thì không thể bị lãng quên. Vì thế, chị vẫn miệt mài với từng mảnh vải, từng đường kim, mũi chỉ, mong muốn góp phần giữ lại sắc chàm và những giá trị văn hóa của người Tày cho thế hệ mai sau.
“Tôi thích nhất màu chàm và kiểu dáng gọn gàng, nền nã của trang phục Tày. Mỗi khi mặc vào những dịp quan trọng, tôi cảm thấy mình như được kết nối với những gì thuộc về cội nguồn. Vì vậy, dù cuộc sống hiện đại có nhiều loại trang phục đẹp, tôi vẫn muốn có và sử dụng trang phục truyền thống của dân tộc mình”, chị Nông Thị Thế, thôn Bản Mịch, chia sẻ.
Những sắc màu văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay qua thế hệ trẻ.
Ở Thuận Hòa, văn hóa không chỉ được lưu giữ trong những lễ hội hay những câu chuyện được kể lại qua năm tháng. Văn hóa hiện diện trong từng sắc màu của trang phục, trong những đường kim, mũi chỉ và trong đôi tay của những người đang lặng lẽ làm công việc gìn giữ mỗi ngày. Một bên là những mảng màu rực rỡ của trang phục Mông, một bên là sắc chàm nền nã của người Tày. Mỗi bộ trang phục được hoàn thiện không chỉ là kết quả của sự khéo léo mà còn mang theo ký ức, niềm tự hào và những giá trị văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Giữa nhịp sống hiện đại, những người như chị Vàng Thị Thủy và chị Thượng Thị Dần vẫn lặng lẽ giữ lấy những gì thuộc về cội nguồn. Từ đôi tay của họ, những giá trị tưởng như có thể phai nhạt theo thời gian tiếp tục được làm mới, được trao truyền và hiện diện trong đời sống hôm nay. Bởi văn hóa chỉ thực sự sống khi được gìn giữ bằng tình yêu và tiếp tục được trao lại cho thế hệ mai sau. Ở Thuận Hòa, bên những mảnh vải nhiều màu sắc, những người phụ nữ vẫn ngày ngày miệt mài với từng đường kim, mũi chỉ, góp phần giữ lại những sắc màu riêng làm nên hồn cốt của mỗi dân tộc.
Bài, ảnh: Thu Biên
